Državni arhiv u Veneciji (Archivio di Stato di Venezia)

Državni arhiv u Veneciji (Archivio di Stato di Venezia), pismohrana fondova Mletačke Republike od XIII.st., a ustanova za sustavno prikupljanje, sređivanje i čuvanje građe od 1815. Arhiv je smješten u više od 300 dvorana samostana Frari i pripada među najveće na svijetu. Nezaobilazan je u proučavanju prošlosti ist. Jadrana i njegova zaleđa. U fondu Velikoga vijeća (Maggior Consiglio), vrhovnoga tijela Republike, čuvaju se dokumenti o izboru članova Senata, obnašatelja javnih službȃ, zapovjednika brodova, rektora u mjestima pod mlet. vlašću. Važne su i Odluke (Deliberazioni) za razdoblje 1232-1793. te spisi Općinskoga pravobraniteljstva (Avogaria di Comun). 

Od poč. XIV. st. počinju razgranate serije dokumenata Vijeća umoljenih (Consiglio dei Rogati / C. dei Pregadi), u literaturi najčešće zvanoga Senat (Senato), izvanredno važna vrela za polit., upravnu, gosp., kult. i svekoliku povijest. Do 1440. odluke Senata bile su zabilježene u seriji Misti (različiti spisi), a zatim u dva posebna niza: Senato Terra (Venecija i zaleđe) i Senato Mare (prekomorski posjedi). Od serije Misti odvojio se 1401. niz Secreti, s tajnim državnim spisima, koji se od 1630. grana u dva fonda: Senato Corti (vanjski poslovi) i Senato Rettori (spisi upravitelja pojedinih mjesta). Potonja je serija iznimno važna, a dio građe koji se odnosi na Istru priredio je u obliku regesta T. Luciani. Različitoga su sadržaja serije Commissioni (upute mlet. dužnosnicima pri odlasku u mjesta službe) i Decreti, ali su za Istru poglavito važni Dispacci te izvješća providura i kapetana (npr. Provveditori sopra Boschi, Provveditori sopra i sali in Istria, Provveditori alla sanità). Bogati arhiv Maloga vijeća (Minor Consiglio),odnosno Prejasne vrhovne vlasti (Serenissima Signoria), grana se u više serija. Za istar. povijest neizbježan je fond Vijeća desetorice (Consiglio dei Dieci) sa serijama o kaznenim postupcima (Processi criminali) koje su vodili koparski podestat i kapetan, katkad i rašporski kapetan. Za gospodarsku povijest važan je fond Arhiva blagajnika Vijeća desetorice (Archivio del Camerlengo del Consiglio di Dieci), u kojem su pohranjeni prijepisi presuda, pretežito iz XVIII. st. Spisi o zločinima, kaznama i žalbama čuvaju se u serijama Vijeća četrdesetorice (Consiglio dei Quaranta) i drugih tijela (npr. Auditori vecchi delle sentenze, Auditori novi, Auditori novissimi). Spisi sudskih organa (Ufficiali al Cataver) za Istru su posebno važni zbog mjerodavnosti nad peljarima (Ammiragli e pedotti d'Istria). Za proučavanje pojedinih pov. razdoblja važni su spisi nastali u nizu drugih tijela vlasti: Collegio alle biave, Provveditori alle biave i Sopraprovveditori alle biave (žitarice); Sopraintendenti alle decime del clero (crkvena desetina); Provveditori al sal (trgovina solju); Provveditori al armar (oružje); Tre sulle galee dei condannati (galije i galijoti); Provveditori sopra beni comunali (zaštita imovine pojedinih komuna); Provveditori sopra beni inculti (briga o neobrađenim dobrima; samo jednom rješavali su pitanje diobe zemljišta u Istri, prilikom pokušaja naseljavanja Bolonjaca u Puljštinu 1567); Provveditori Sopr(a)intendenti alla Camera dei confini (granična pitanja; očuvan je niz zapisnika o utvrđivanju granica među istar. općinama i državne mletačko-austr. granice); Consultori in jure, Sant'Ufficio i Sacro Tribunale (pravni savjetnici; važni spisi za Istru odnose se posebno na procese protiv heretika); Provveditori sopra feudi (reguliranje zakonskih propisa o privatnim feudima); Provveditori sopra le fortezze (utvrde); Giustizia vecchia i Provveditori e Sopraprovveditori alle legna e boschi (šumarstvo); Cinque Savii alla mercanzia (trgovina, plovidba, prijevoz robe, obrtništvo, krijumčarenje, promet duhanom); Presidenti alla Milizia da mar (izgradnja ratne flote, naoružavanje i prikupljanje mornara i galijota); Deputati sopra le miniere (rudarstvo); Tre Provveditori sopra monasteri (nadzor nad samostanima); Inquisitori sopra l'amministrazione dei Pubblici Ruoli (popisivanje vojnika, popunjavanje i opskrba postrojba); Savio alla Scrittura (član Kolegija mudrih koji je bio ministar rata); Savio alle Ordinanze (član Kolegija mudrih koji je nadzirao teritorijalne postrojbe - Cernide ili Črna vojska); Provveditori alla Sanità i Sopraprovveditori alla Sanità (zdravstvo). Uz ostale magistrature (npr. Segretario alle Voci za evidenciju dužnosnika), za Istru je napose važan fond Archivi notarili (spisi bilježnika Pule, Umaga, Kopra, Poreča, Pirana, Izole, Dvigrada, Rovinja i Pazina). Mnogobrojna arhivska kazala olakšavaju snalaženje u golemoj građi.

LIT.: T. Luciani, L'Archivio dei Frari, fonte ricchissima di cose istriane dall '800 al 1800, Annuario della Società Agraria Istriana, Trieste 1872, 3; A. Da Mosto, L'Archivio di Stato di Venezia: Indice generale, storico, descrittivo ed analitico, I-II, Roma 1937; D. Klen, Mletački državni arhiv (Archivio di Stato di Venezia), VHARP, 1980, 23; M. Bertoša, Epistolae et communicationes rectorum histrianorum / Pisma i poruke istarskih rektora, I (1607-1616), Zagreb 1979.
M. Bertoša, Istarska enciklopedija